Ногоон-Алт Малын Эрүүл Мэнд төсөл бэлчээр ба судалгаа

Ногоон Алт төслийн хэрэглээний судалгааны бүрэлдэхүүн хэсгийн үндсэн зорилго бол бэлчээрийн экологийн чадавхид суурилсан ашиглалтыг нэвтрүүлснээр доройтлоос урьдчилан сэргийлэх, сэргээн сайжруулах ажлыг үр дүнтэй хийх боломжийг бүрдүүлэх явдал мөн.

 

1. Бэлчээрийн мониторингийн үндэсний  санг ажиллуулах, тоон мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх, үр дүнг бодлогод суулгах чиглэлээр  байгууллага, ажилтнуудын чадавхийг бэхжүүлэх зорилтын хүрээнд бэлчээрийн үндэсний мониторингийн тогтолцоог боловсронгуй болгох чиглэлээр УЦУОСМХ болон холбогдох их сургуулийн профессорууд болон судлаачидтай хамтран ажилласны дүнд:

  • Бэлчээрийн мониторингийн арга зүйг стандартчилж сайжруулснаар мониторингийн нэгдсэн арга зүйг БОНХЯ-аас 2011 оны 4-р сарын 20-ны өдөр үндэсний түвшний арга зүй хэмээн баталсан.
  • ШХА-ийн Цөлжилтийг сааруулах төсөл болон НҮБ-ын Газрын тогтвортой менежментийн төсөлтэй хамтран улсын хэмжээний нийт сум, аймгийн ХАА-н цаг уурын инженер техникийн 450 гаруй ажилтныг бэлчээрийн мониторингийн нэгдсэн арга зүйд сургаж, шаардлагатай багаж хэрэгслээр хангалаа.
  • Эдүгээ ус, цаг уурын улсын сүлжээний нийт 1550 цэг дээр нэгдсэн арга зүйн дагуу мэдээлэл цуглуулах,  цуглуулсан мэдээллийг нэгдсэн санд кодолж оруулах, мэдээллийг шалгаж нэгтгэх чадавхи бүрдэж 2011 оноос хойших 4 жилийн тоон мэдээлэл бүхий Бэлчээрийн мониторингийн үндэсний сан бүрдээд байна 

 

Бэлчээрийн эрүүл мэндийн мониторинг, үнэлгээний түргэвчилсэн аргууд

Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт

Монгол орны бэлчээрийн түлхүүр зүйл ургамлын зурагт лавлах

Бэлчээрийн мониторинг үнэлгээний мэдээллийн сан

 

  • Бэлчээрийн мониторингийн тоон мэдээллийг боловсруулж дүн шинжилгээ хийх үндсэн зарчим болон “Бэлчээрийн ургамлын сэргэх чадавхийн зарчим”ыг боловсруулан баталгаажууллаа 

 

Монгол орны бэлчээрийн сэргэх чадавхийн зарчим

 

Монгол орны бэлчээр сэргэх чадавхийн хувьд ерөнхийдөө 5 ангилалд хуваагдах бөгөөд энэ нь тухайн бэлчээрийн доройтлын түвшин, хөрс ургамалжилт төдийгүй экосистемийн үйлчлэлийн алдагдлын түвшин дээр суурилагдах бөгөөд үүнийг даган байгалийн аясаар сэргэх боломж, түүнд шаардагдах хугацааны хувьд харилцан адилгүй байна.

Монгол орны бэлчээрийн түгээмэл төрлүүдээр төлөв байдлын өөрчлөлтийн загварыг боловсруулан түүнийгээ мониторингийн мэдээлэл боловсруулалт, бэлчээр зохион байгуулалтыг төлөвлөх, хянах үндсэн арга хэрэгсэл болгон ашиглаж байна.  Бэлчээрийн төлөв байдлын өөрчлөлтийн загвар нь тухайн төрлийн бэлчээрийн унаган төлөв байдал болон өөрчлөгдсөн хувилбарууд, тэдгээрийн хоорондын шилжилтүүд, мөн түүнчлэн төлөв байдлын үе шат нэг бүрээр түлхүүр зүйл ургамлууд болон ашиглалтын тохиромжтой технологиудыг багтаасан болно.

 

Бэлчээрийн төлөв байдал, өөрчлөлтийн загварыг ашиглах зөвлөмж

 

Ингэснээр бэлчээрийн газрын төлөв байдлыг үнэлэх, шаардлагатай арга хэмжээний төлөвлөгөө боловсруулахад шинжлэх ухааны үндэслэлтэй бодит мэдээллийг тулгуурлах боломж бүрдэж байна. 

Эдгээр зарчмуудыг үндэслэл болгон ус, цаг уурын улсын сүлжээн дээрх бэлчээрийн мониторингийн 2014 оны мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийснээр бэлчээрийн төлөв байдлын үндэсний тайланг гаргаж Засгийн газарт танилцууллаа.

 

Монгол орны бэлчээрийн төлөв байдлын үндэсний тайлан

National report on the rangeland health of Mongolia

 

Энэхүү тайлангаас үзэхэд:

  • Бэлчээрийн мониторингийн улсын сүлжээний дүнгээр Монгол орны бэлчээрийн газрын 65 хувь нь өөрчлөлтөнд орж тодорхой хэмжээгээр доройтсон байна. 
  • Бэлчээр ашиглалтын одоогийн хэлбэрийг өөрчилж, ачааллыг бууруулж, малын тоог даацдаа тохируулж чадвал Монгол орны бэлчээрийг хамгаалж, сайжруулах бүрэн боломж байна.
  • Монгол орны бэлчээрийн доройтол урдаасаа хойшоо чиглэлд явж байгаа хэмээх зарим судалгааны дүгнэлтүүд бидний судалгаагаар батлагдсангүй. Харин ойт хээр, хээрийн бүсийг дамнасан төвийн аймгуудад доройтол илүү эрчимтэй явагдаж байна.

Ус, цаг уур, орчны судалгаа мэдээллийн хүрээлэн дээр багийн түвшинд бэлчээрийн мониторингийн мэдээлэл цуглуулах, мэдээллийн нэгдсэн санд оруулах, боловсруулалт хийж сум, аймаг, улсын түвшинд бэлчээрийн төлөв байдлын тайлан, бэлчээрийн төлөв байдлын болон бүтээмжийн зураглалыг жил жилээр гаргаж хэрэглэгчдэд үйлчлэх чадавхи бэхэжлээ. 

 

2. Бэлчээрийн сэргэх чадавхид болон ашиглагчдад суурилсан бэлчээр зохион байгуулалтыг нэвтрүүлэх зорилтын хүрээнд:

  • Орон нутгийн мэргэжилтнүүд, малчдыг бэлчээр зохион байгуулалтыг төлөвлөх  шинжлэх ухааны үндэслэлтэй суурь мэдээллээр хангах үүднээс Монгол орны бэлчээрийн зонхилох төрлүүдээр боловсруулсан төлөв байдлын өөрчлөлтийн загваруудыг хялбаршуулсан хэлбэрээр зурагт каталогит орууллаа. 

 

Бэлчээрийн төлөв байдал, өөрчлөлтийн загварыг ашиглах зөвлөмж

 

Энэхүү каталогийг ашигласнаар орон нутаг дахь мэргэжилтнүүд болон малчид бэлчээрийнхээ одоогийн төлөв байдлыг тодорхойлж, бэлчээр ашиглалт, ачааллаа хэрхэн тохируулах талаар тодорхой мэдээлэлтэй болно. 

  • Сумын бэлчээр зохион байгуулалтыг төлөвлөх, зураглах, хэрэгжүүлэх, хэрэгжилтийн үр нөлөөг хянахад Бэлчээрийн сэргэх чадавхийн мэдээлэл, бэлчээрийн төлөв байдлын өөрчлөлтийн загварыг ашиглах  боломжийг бүс төлөөлсөн сумуудад загвар байдлаар туршиж нэвтрүүлсэн үр дүн дээр үндэслэн ГХГЗЗГ-аас сумын газар зохион байгуулалтыг төлөвлөх, мониторинг үнэлгээ хийх арга аргачлалдаа нэмэлт өөрчлөлт оруулан баталлаа.

 

Бэлчээрийн газрын өөрчлөлтийн фото мониторингийн аргаар үнэлэх

 

  • ГХГЗЗГ-ын даргын А/104 тоот тушаалаар баталсан “Бэлчээрийн газрын өөрчлөлтийг фотомониторингийн аргаар хянах” журмыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд нийт сум, аймгийн газрын харилцааны мэргэжилтнүүдийг фотомониторингийн арга аргачлалд сурган шаардлагатай багаж хэрэгслээр хангалаа.
  • ГХГЗЗГ болон ХААИС-аас газрын даамлуудыг бэлтгэх, давтан сургах чиглэлээр хамтран ажиллах санамж бичиг байгуулан, Ногоон Алт төслийн дэмжлэгтэйгээр Сумын ГЗБ-ын төлөвлөлтийн лаборатори байгуулан ГХГЗЗГ-ын дэргэдэх газрын харилцааны мэдээллийн нэгдсэн баазтай холболоо. Энэхүү лаборатори нь газар зохион байгуулалтын төлөвлөлт хийх ГЗМС –ийн программ хангамж бүхий компьютер, сургалтын тоног төхөөрөмжөөр хангагдсан бөгөөд нэг ээлжиндээ 25 хүртэл хүний багтаамжтайн дээр газрын харилцааны мэргэжилтэн бэлтгэх болон мэргэшүүлэх сургалтыг бодит мэдээлэлд тулгуурлах боломж олгож байна.
  • Ногоон Алт төсөл хэрэгждэг сумдын түвшинд 500 орчим Бэлчээр ашиглагчдын хэсэг сумын засаг дарга, газрын даамалтайгаа Бэлчээр ашиглуулах гурвалсан гэрээ байгуулаад ажиллаж байна. Энэхүү гэрээний гол ач холбогдол нь нэг талаас малчдын тухайн бэлчээрийн газрыг ашиглах эрх нь баталгаажих, нөгөө талаас тухайн гэрээт бэлчээрийг төлөв байдлыг нь доройтуулалгүйгээр даацад нь тохируулан ашиглах малчдын үүрэг хариуцлага илүү тодорхой болж албажих юм. Гэрээт бэлчээрийн талбайн байршил хэмжээ, бэлчээрийн төлөв байдлын түвшинг хавсралтаар хавсргах бөгөөд энэ мэдээлэл нь ГХГЗЗГ-ын дэргэдэх кадастрын мэдээллийн санд бүртгэгдэн баталгаажих болно.

 

Бэлчээр ашиглалтын гэрээ - мал аж ахуйн тогтвортой хөгжлийн хангах арга зам

Rangeland use agreement - path to sustainable livestock development

 

3. Бэлчээрийн судалгааны үндэсний чадавхийг бэхжүүлэх зорилтын хүрээнд Бэлчээрийн салбарын залуу боловсон хүчнийг чадавхижуулах залуу судлаачдын клуб МУИС-ийн дэргэд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Энэхүү клубын үйл ажиллагаа нь 2013-2014 онуудад Ногоон Алт төслийн санхүүжилтээр явагддаг байсан нь 2015 оноос санхүүгийн дэмжлэггүйгээр бие даан үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна.

Бэлчээрийн залуу судлаачдын фэйсбүүк группыг (https://www.facebook.com/groups/160219437472585/) ажиллуулж ихэвчлэн клубын сургалт, семинартай холбоотой мэдээллүүдийг дамжуулж байна. Мөн бэлчээрийн экологийн чиглэлээр гарч байгаа шинэ өгүүлэл, тайлан, санаа санаачлагын талаарх мэдээ мэдээллийг дамжуулдаг.

Тус клубээс нэр хүндтэй доктор профессоруудыг урьж лекц уншуулдгийн дотор Стюард Пимм, Ли Алан Дугаткин, Mария Фернандез, Т. Чулуун нар  экосистемийн тогтвортой байдлыг хангах, ан амьтдын зан төрхийн экологийн сэдвээр сонирхолтой лекц уншиж байлаа.

Мөн Ногоон Алт төслийн хүрээнд байгуулсан бэлчээрийн судалгааны Архангай аймгийн Ихтамир суман дахь 3 талбайг уг клубт шилжүүлснээр клубын оюутнууд Монгол орны үетэнт хээрийн экосистемийн усны баланс уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалан хэрхэн өөрчлөгдөх талаар симуляцийн судалгаа, бэлчээрийн экосистемийн бүтээмжийн динамик судалгаануудыг явуулж байна. Уг клубын гишүүн МУИС-ийн оюутан Энхтөрийн Хишигдэлгэр Ногоон Алт төслийн судалгааны тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд хийсэн судалгааныхаа дүнгээр олон улсын сэтгүүлд эрдэм шинжилгээний өгүүлэл хэвлүүлсэн амжилтаараа бусдыгаа манлайлж байна 

 

Response of moths (Lepidoptera: Heterocera) to livestock grazing in Mongolian rangelands

 

ХААИС-ийн Биологийн нөөцийн сургуулийн багш нарын багаас захиалагч байгууллагууд, мөн орон нутагт ажиллаж буй мэргэжилтнүүдтэй хамтран “Бэлчээрийн менежмент”, “Малын тэжээл тэжээллэг” хичээлийн сургалтын хөтөлбөрийг  шинэчлэх чиглэлээр идэвх санаачлагатай ажиллалаа. Дээрх 2 хичээлийн хөтөлбөрийн агуулгыг бэлчээрийн экологи, бэлчээр зохион байгуулалтын сүүлийн үеийн шинэ шинэлэг онол үзэл баримтлалаар баяжуулан сургалтандаа ашиглаж байна. Хөтөлбөрийн шинэчлэлтэй зэрэгцэн багшлах боловсон хүчнийг чадавхижуулах, гарын авлага материалын хангамжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн сурах бичиг, Жерри Холечекийн “Бэлчээрийн менежментийн онол арга зүйн асуудлууд” сурах бичгийн 6-р хэвлэл,  Ричард О.Келлемс, Девид С.Черч нарын бүтээл“Малын тэжээл, тэжээллэг”-ийн сурах бичгийг орчуулж оюутны гарт хүргэлээ. Ингэснээр оюутан суралцагсад төдийгүй залуу судлаачдын хувьд бэлчээрийн менежментийн олон улсын хэмжээнд нэр хүндтэй сурах бичгийг анх удаа төрөлх хэл дээрээ уншиж ашиглах боломж нэмэгдлээ. 

 

 

НИЙТЭЛСЭН: 2018-01-17 01:47:57